Ішла зіма сорак чацвёртага. Апошняя зіма акупацыі.

Дым выядаў вочы. Здавалася, што невыносная спякота зараз падпаліць ўсё цела і яно, як самае звычайнае сметанковае масла, пратачыцца скрозь зямлю і знікне ў яе глыбіні. Гарэў дом, гарэлі дзед з бабкай і маленькая Алеська. Але ім не балюча. Рыгорка дакладна ведаў, што ім не балюча. Аднойчы ён ужо бачыў, як застрэлілі старога Міхея і пакінулі ляжаць пасярод двара. Быў мароз, а ён ляжаў і не варушыўся. Дзед сказаў, што Міхею не балюча, таму што яго душа на нябёсах. Душа, гэта і ёсць сам чалавек, а яго цела - гэта як вопратка. Гэта Рыгорка таксама ведаў. Значыць дзеду, бабе і Алеське не балюча - яны ўжо на нябёсах. А Рыгорка адзін. Як жа яму цяпер аднаму?

З'едлівы дым набіўся ў рот і ў нос. Стала цяжка дыхаць. "А раптам мая душа задыхнецца разам з целам і я ніколі не траплю на неба?"- спалохаўся Рыгорка і, размазваючы слёзы, пачаў вызваляць ад ануч патаемны лаз. Дзед ведаў, што немцы могуць прыехаць у любы момант і спецыяльна паказаў лаз унуку. Цяпер Рыгорка ведае, што рабіць - трэба ўважліва паслухаць, ці няма каго з гэтага боку хаты, затым выбрацца вонкі і што ёсць сілы бегчы да лесу. У твар дыхнула халодным і дзіўна свежым паветрам.

Оберштурбанфюрэр Нойберт пачуў нейкі дзіўны шум. Паглядзеўшы ўніз, ён паспеў заўважыць, як пад самай сцяной хаты асеў і абсыпаўся кудысьці ўнутр снег. Праз расколіну павольна выпаўз тонкі струменьчык сіняватага дыму. "Як бы сцяна не павалілася - напэўна ўнутры ўжо ўсё ў агні, раз снег пачаў раставаць»" - падумаў оберштурбанфюрэр і на ўсялякі выпадак адышоў на некалькі крокаў назад. Раптам шум паўтарыўся, і выразна пачулася чыёсьці перарывістае дыханне. Яма пад сцяной прасыпалася яшчэ мацней і адтуль высунулася чалавечая рука. Нойберт адскочыў назад і выхапіў з кабуры парабелум. Стаіўшыся каля сцяны, оберштурбанфюрэр стаў чакаць што будзе далей. Салдат клікаць было нельга - можна напалохаць таго, хто збіраўся выбрацца вонкі. За рукой паказалася галава, і з яміны вылезла брудная, абарваная чалавечая істота. "Божа - чаму гэты чалавек такі маленькі?! Магчыма, гэта злы троль, які вылез з пекла, каб пакараць мяне за грахі?! Вось чорт - ды гэта ж проста хлапчук, проста абарваны і нямыты хлапчук. Нервы зусім ні да чорта! Але як ён выжыў у доме? Значыць, дрэнна папрацавалі і ледзь не далі яму сысці", - не апускаючы парабелум, Нойберт пачаў разглядаць Рыгорку.

Атрэсшы ад снегу Цяпіка - старэнькага плюшавага ваверчаняці, Рыгорка падняў вочы ўверх і... убачыў накіраваны на яго пісталет і высокага немца, палец якога ляжаў на спускавым кручку. Ціха ўскрыкнуўшы, Рыгорка выпусціў ваверчаняці і кінуўся назад да лаза.

Апусціўшы парабеллум, Нойберт схапіў Рыгорку за каўнер кашулі і, павярнуўшы тварам да сябе, паставіў нічога не разумеючага ад жаху хлопчыка перад сабой.

Сэрца забілася так моцна, што Рыгорцы здавалася - яшчэ трохі і яно выскачыць з грудзей. Страх пратачыўся ў кожную клетачку цела, скаваў рукі і ногі. Трэба было бегчы, з усёй сілы бегчы ад гэтага немца, але жах, падобны жаху мышы перад змяёй, якая заспела яе знянацку, не дазваляў хлопчыку зрушыцца з месца.

"Чаму я яго не забіў? Зараз разгледжу і застрэлю - навошта ён мне патрэбны?» - падумаў Нойберт і зноў пацягнуўся да кабуры, але тут яго позірк натыкнуўся на плюшавага ваверчаняці, які сіратліва ляжаў на снезе. "Навошта тут гэты ваверчаня?"- падумаў Нойберт і тут жа ўзгадаў Марту і бялявага карапуза Фрыца...

У той вечар Нойберт прыехаў з Мюнхена і прывёз Фрыцу ў падарунак на Дзень анёла маленькага плюшавага ваверчаняці. Фрыц быў у захапленні ад падарунка і цэлы вечар пракорпаўся са сваей новай цацкай.

- Як ты яго назавеш? - спытаў Нойберт ў сына.

- Ваверчаня. Проста Ваверчаня, - пасля некаторага роздуму адказаў Фрыц.

- Але так не называюць. У кожнага павінна быць сваё імя. Вось ты, напрыклад, Фрыц, мама - Марта. А ваверчаня? Яму таксама трэба даць якое-небудзь імя, - запярэчыў бацька.

- Не, няхай ён будзе проста Ваверчанём! - настойліва сказаў Фрыц...

Тады стаяла лета. Гарачае і сонечнае лета сорак трэцяга. Баварыя патанала ў зеляніне і тут, у родным і знаёмым з дзяцінства доме, вайна здавалася чымсьці далёкім і нерэальным...

Рыгорка адчуў, як цёплыя вадкія струменьчыкі пацяклі ўніз па нагах і адразу ж здабыў здольнасць дзейнічаць, нарэшце пабораў панічны жах. Размазваючы слёзы, ён абхапіў рукамі боты Нойберта і пачаў ледзь чутна прасіць:

- Дзядзечка фасіст, дзядзечка фасіст - не забівайце мяне! Дзядзечка фасіст - я слухацца буду, я...

«Чорт пабяры, а гэты маленькі хлапчук выдатна падобны на Фрыца. Такія ж блакітныя вочы і бялявыя валасы, калі іх памыць, вядома! Што ён там шэпча? Напэўна просіць, каб я яго не забіваў. Разумны... Фрыц таксама быў разумны. Чаму быў? Ён і цяпер разумны", - Нойберт падняў хлопчыка за плечы і зноў паставіў перад сабой. Падабраўшы ваверчаняці, оберштурбанфюрэр уважліва агледзеў яго з усіх бакоў і, працягнуўшы Рыгорцы, спытаў па-нямецку:

- Гэта твой сябар?

Рыгорка ўважліва глядзеў на Нойберта. Ён не разумеў, чаму немец зацікавіўся яго цацкай.

- Як яго завуць? - зноў па-нямецку спытаў Нойберт.

Рыгорка маўчаў і нервова пераступаў з нагі на нагу. Нойберт заўважыў, што хлопчык стаіць на снезе з басымі нагамі. "Што ж мне з ім рабіць?" - пакутліва думаў оберштурбанфюрэр, разглядаючы хлопчыка.

"Заб'е ці не?!"- з жахам гадаў Рыгорка, гледзячы Нойберту прама ў вочы.

У апошні час Нойберт стаў усё больш захапляцца містыкай. Ён стаў забабонным за гэтыя апошнія месяцы, калі бачыў кроў часцей, чым ваду і праліваў гэтую кроў сам. "Божа, а што, калі гэтыя свінні прыйдуць у Баварыю? А што, калі і мой дом вось гэтак жа спаляць разам з Мартай, а Фрыц... О, мой Бог, як ён падобны на Фрыца! Хай бяжыць да лесу. Калі дабяжыць - то і Фрыц застанецца жывы, а не... Ён дабяжыць - я яго адпушчу. А што потым? Потым ён усё роўна падохне - з голымі нагамі па снезе доўга не паходзіш. Хоць гэтыя рускія надзвычай цягавітыя... Можа не падохне і яго падбяруць партызаны. Тады гэта яго шчасце. А пакуль хай бяжыць", - у Нойберта лоб пакрыўся выпарнікам ад дакучлівай думкі пра тое, што жыццё Фрыца залежыць ад таго, ці здолее рускі хлопчык дабегчы да лесу. "Але ўсё ж ён вельмі падобны на Фрыца", - падумаў Нойберт і працягнуў Рыгорцы ваверчаняці. Дрыготкімі ад холаду рукамі хлопчык прыціснуў цацку да грудзей і паглядзеў на немца.

- Партызанені! Шнэль, шнэль! Бістро! - крыкнуў Нойберт і, разгарнуўшы Рыгорку па кірунку да лесу, даў яму лёгкага выспятка.

Рыгорка заплакаў і адмовіўся бегчы. "Напэўна баіцца, што буду страляць", - здагадаўся Нойберт і, усміхнуўшыся, дэманстратыўна зашпіліў кабуру:

- Нікс шиссен! Партызанен - бістро!

На гэты раз Рыгорка пабег. Востры, халодны снег абпальваў пасінелыя ногі, але хлопчык не звяртаў на гэта ўвагі. Ён хацеў толькі аднаго - як мага хутчэй дабрацца да лесу. Ён яшчэ не ведаў, што будзе рабіць далей, але ўсімі сіламі хацеў выратавацца ад дзіўных, жудасных і незразумелых людзей-фашыстаў, якія спалілі хату і забілі ўсю яго сям'ю.

Аўтамат бязлітасна пасылаў адну чаргу за другой. Вось рускі хлопчык упаў. Вось падняўся, але другая чарга зноў зваліла яго з ног. Паўль зарагатаў ад захаплення і працягваў страляць у бездапаможна распластанае на снезе цельца. "Гэта значыць - рускія заб'юць Фрыца! Але як тут з'явіўся гэты ідыёт?!" - Нойберт з вытарашчанымі ад лютасьці вачыма падскочыў да Паўля і ўдарыў яго рукой па твары.

- За што? - выгукнуў Паўль і, схапіўшыся за шчаку, выпусціў аўтамат.

- Ты, скаціна, ледзь не праспаў гэтага рускага! Ён мог сысці! - цяпер Нойберту трэба было неяк растлумачыць свой учынак.

- Але ж я яго забіў?

- Лічы, што табе пашанцавала, - ужо спакойна сказаў Нойберт, які авалодаў сабой і, апошні раз зірнуўшы на знежывелае, ледзь распазнавальнае з-за адлегласці цела Рыгорки, пайшоў да машын, якія стаялі за домам. У гэты час полымя вырвалася вонкі, і хата яркай свечкай успыхнула на фоне ўжо пацямнелага, змрочнага неба.

- Кажуць, што рускія сёння святкуюць Каляды? - ужо ў машыне запытаўся капрал Шайнбах.

- Каляды? Гэта добра - мы ім як раз калядныя свечкі пакідаем! - засмяяўся Паўль і паказаў рукой на вёску, якую ўжо агарнула полымя.

«Што ж - магчыма рускія і будуць у Баварыі. Магчыма яны і дабяруцца да Фрыца і Марты. Але гэта будзе каштаваць ім занадта дорага!" - Нойберт панура глядзеў на занесеныя снегам палі. Цяпер ён хацеў толькі аднаго - забіваць і паліць, паліць і забіваць, каб патокі пунсовай крыві змылі ў памяці ўспаміны пра забітага Паўлем рускага хлопчыка... Ішоў тысяча дзевяцьсот сорак чацвёрты год.

Рыгорка ачуўся ад нясцерпнага холаду і вострага болю. Ён паспрабаваў падняцца, але не змог - ногі хлопчыка былі перабітыя двума чэргамі. Снег вакол быў прасякнуты крывёю, але Рыгорка бачыў толькі чорнае пляма - наступіла ноч. Рыгорка не плакаў - холад паступова адступіў, і боль прытупляўся з кожнай хвілінай. Дацягнуўшыся рукой да ваверчаняці, Рыгорка прыціснуў яго да грудзей і паглядзеў уверх. У небе гарэлі асляпляльна яркія зоркі. Паглядзеўшы ў чорныя вочы-гузікі цацкі, Рыгорка шэптам падзяліўся з ваверчанём сваёй патаемнай думкай:

- Я не задыхнуўся і знаціць цяпель тлаплю на неба - так дзеда гаваліў. І ты, Цяпік, тоза патлапіш. Мы хутка ўбачым дзеду, бабку і Алеську. Там будзе цёпла і добла, а ўсе фасисты патлапяць у пекла. Так дзеда гава...

Рыгорка не дагаварыў і зачыніў вочы, таму што яму нясцерпна захацелася спаць.

Цяжкія белыя шматкі нячутна падалі на Рыгорку. Яны не раставалі і гадзіны праз дзве, нібы саванам, атулілі хлопчыка белым, пухнатым покрывам. Здавалася, быццам сама прырода жахнулася зробленаму і, не будучы ў сілах нешта змяніць, хацела ўсё схаваць.

Ішла зіма сорак чацвёртага. Апошняя зіма акупацыі...

17-23 студзеня 1992 года

д. Халамер'е